هر كه بر چهره از این داغ نشانی دارد

تهران-ایرناپلاس- در یك بعدازظهر بارانی در روزهای آخر اسفند به بهشت‌زهرا در جنوبی‌ترین نقاط تهران آمده‌ام. از مترو «حرم مطهر» با اتوبوس‌های بنز قدیمی به آرامستان می‌روم. خیابانی از وسط، قبرستان را نصف كرده است. ابتدای خیابان پیاده می‌شوم و سراغ قطعه شهدای گمنام و مفقودالاثر را می‌گیرم.

ردیف شده‌اند، مثل یك نمایشگاه عكس در راهروهای آرامستان؛ تصاویر شهیدانی آراسته با گل‌ها و شمیم عطری كه فضا را درنوردیده است.
وضعیت آدم‌ها در آرامستان شگفت‌انگیز است. عده‌ای گوشه‌ای به دیواری تكیه داده و فارغ از «هستی» می‌خندند. سه زن و یك مرد سر مزاری مویه می‌كنند. تعدادی زندگی شخص مرحوم را به تحلیل نشسته‌اند. بخشی از جمعیت، زیر باران در حوالی قبر مشغول خواندن دعا هستند. چند نفر زیر چتر درختی با چوب‌دستی زمین را شخم می‌زنند. عده‌ای طلاب در گوشه دم گرفته‌اند و دعا می‌خوانند. مادری روی قبر پسر مفقودالاثرش اشك می‌ریزد. گوركَنان قبر می‌كَنَند و غسال‌ها منتظر مردگان.

آخرین جمعه سال 1397 است. صدای مداحی و عزاداری، اطراف را پر كرده و خانواده‌ها دسته‌جمعی به دیار رفتگانشان آمده‌اند. پدر و مادری نبش قطعه 26 با جعبه‌ای شیرینی در دست ایستاده و نذری فرزند شهیدشان را به‌جا می‌آورند. در این قطعه در بخش شهدای مفقودالاثر سراغ مادری می‌روم كه روی قبر فرزندش چمباتمه زده و مویه می‌كند. عصا به دست، تسبیح در میان انگشتانش می‌چرخد.

**از وصیت‌نامه‌اش 50 برگه كپی گرفته‌ام

از روزهای نوجوانی پسرش، قاسم در دهه 60؛ یعنی دهه جنگ می‌پرسم: صبح یكی از روزهای گرم مردادماه، اوایل سال 64 بود. در مشهد زندگی می‌كردیم. قاسم 19سال داشت. تازه دانشگاه قبول شده بود؛ رشته ریاضی. درس و دانشگاهش را ول كرد و رفت جبهه. بعد از 6 ماه كه آمد، زخمی شده بود. یك ماه در بیمارستانی در اصفهان بستری‌اش كردند. بعد از ترخیص دوباره به جبهه رفت و دیگر برنگشت. برایمان وصیت‌نامه فرستاده بود.

در حالی كه اشك‌هایش را از گونه پاك می‌كند، می‌گوید: از وصیت‌نامه‌اش 50 برگه كپی گرفته‌ام. قاسم در كودكی آرام و متین بود. تمام فرزندانم باایمان و مؤمن بودند، اما اخلاصی كه قاسم داشت او را از دیگران متمایز می‌كرد.

**قاسم بعد از والفجر8 دیگر برنگشت

بغض راه گلویش را بسته است. از عشق و علاقه مادرانه، از دلبستگی كه تمام دوستان و آشنایان با فرزند شهیدش قبل از شهادتش داشته‌اند می‌گوید. یاد ایامی می‌افتد كه او را بزرگ كرده است. برقراری رابطه بین دوران كودكی و پایان نامعلوم زندگی پسرش، این‌گونه زندگانی را به كام او تلخ كرده و مفهوم «انتظار» را در چشمان او هنوز زنده نگه داشته است. گویی معجونی از درد، صبر و جنون است كه تك‌تك لحظات و دقایق زندگی‌اش را پر كرده است. مدام صدایش می‌زند و به این‌سو و آن‌سو نگاه می‌كند. گه‌گاه با بطری آب معدنی سنگ قبر را می‌شوید. هنوز نپذیرفته است بازنگشتنش را.

قاسم بعد از والفجر 8 دیگر برنگشت. بخشی از وصیت‌نامه قاسم را برایم می‌خواند: «ما عاشقیم، عاشق صبح، در بلندی معراج زندگی به صخره‌ها خورده‌ایم و كف نبودیم تا بمانیم و منجلاب شویم، ما شیفته‌ایم، شیفته رنگی به سرخی گل سرخ، رهسپاریم، رهسپار نور تا بوی یاس گیریم. ما خوانده‌ایم سرود شهادت را كه بسپاریم تن را به گلوله و بگریزیم از زیستن.‌ ما مانده‌ایم كه ببینیم این لحظه‌ها را. كه ببینیم چگونه تیر خصم یاران را می‌گیرد و به هنگام غروب ما را می‌برد...»

**نبض اقتصاد در دیار مردگان

راه می‌افتم. در راهروهای بهشت زهرا مشغول پرسه‌زنی هستم. آدم نمی‌داند به كدام سؤال سروسامان دهد؛ آرامستانی كه پر از پرسش است. این كه در اینجایی كه بیشتر جمعیتش مردگان هستند، فضای فعالیت اقتصادی این‌قدر پررونق است. انبوه فروشندگان گل كنار خیابان و در راهروها با در دست داشتن گل‌های رنگارنگ ترغیبت می‌كنند كه دسته‌گلی به نشانه یادبود بر سر مزار عزیزانت بگذاری. در راهروهای بهشت‌زهرا افرادی را می‌بینی كه با دادن كارت ویزیت از تو می‌خواهند از آنها سنگ قبر بخری. نمونه كار‌هایشان را هم همان‌جا در قطعه كناری به نمایش گذاشته‌اند. در نقطه‌ای كه سكون است و صحبت از پایان حیات است، نبض اقتصاد و زندگی می‌تپد.

**مادرم از من راضی باش

غم‌انگیزترین تصویر امروز در بهشت زهرا، مادری است كه سنگ قبر فرزند مفقودالاثرش را گرم در آغوش گرفته است. تصویر این مادر روایت ساده از سختی تحمل سال‌ها دوری و دل‌انتظاری مادران شهیدانی است كه گاهی زودتر از خبر شهادت فرزندانشان، خبر فوت خودشان شنیده شده است.

«داغدیدگی» و «انتظار» كلیدواژه‌های عریان این آرامستان هستند. مادر و دختری گوشه قبری كز كرده‌اند. پیرمردی با بطری مشغول آبیاری گل‌های اطراف قبر است. كنارشان می‌نشینم و از مادر شهید می‌خواهم برایم از پسرش و از خاطراتش در دوران جنگ بگوید: «احمد سال 1345 به دنیا آمد. فرزند اول من بود و بعد از آن هم خداوند دو پسر دیگر به من داد. از بچگی خیلی دوست داشتنی بود. وقتی احمد سه روزه بود، در حالی كه داشتم او را شیر می‌دادم یك دفعه به گریه افتادم و با خودم گفتم اگر این بچه روزی سربازی برود چكار كنم. احمد در سن 19 سالگی به جبهه رفت. در یكی از حملاتی كه داشتند، در باتلاق فرو رفته بود و با لباس‌های پر از گل برگشته بود. از اتوبوس پیاده شده بود و بعد یك ماشین ژیان به خاطر گلی بودن لباس‌هایش با كرایه 5ریال او را به منزل رسانده بود!»

**این قبر خالی است

همیشه می‌گفت: نگران من نباشید، ما برای دفاع از وطن رفته‌ایم. یادم است حرف آخرش این بود: «مادرم از من راضی باش.» هر چه تجسس كردیم به نتیجه‌ نرسیدیم. هیچ مشخصه‌ای ندارد. نه لباس‌هایش و نه پوتینش. حتی پلاكش هم پیدا نشد. این قبری كه من هر ماه به زیارتش می‌آیم خالی است و فقط اطلاعات پسرم روی آن حك شده است. باورش سخت است، اما همیشه فكر می‌كنم كه در اینجا پیش همرزمانش خوابیده است. آن اوایل همه‌مان فكر می‌كردیم شهید شده است. خیلی وضع بدی داشتیم. وقتی خبر شهادت بچه‌ات را می‌شنوی، از درون متلاشی می‌شوی، حالا هربار هم كه به شما بگویند هنوز معلوم نیست... تسلای دلتان نمی‌شود. روزها از پی هم می‌گذشت و آن‌قدر به ما گفته بودند امروز، فردا، سه ماه دیگر، 6 ماه دیگر، این نوروز، آن نوروز، خسته شده بودیم.

**نمی‌دانم این چه حسی است؛ مادر بودن را می‌گویم

می‌گوید: مادران می‌فهمند دلواپسی و بلاتكلیفی چه حالی دارد. نمی‌دانم این چه حسی است؛ مادر بودن را می‌گویم. پاره تنت می‌رود، دیگر نمی‌آید و به تو می‌گویند شهید شده، باز می‌آیند و می‌گویند، رخت عزا را دربیاور چون پسرت زنده است و اسیر شده، می‌گویند قطعنامه تصویب شده و فرزندت می‌آید. بازهم می‌گویند باید صبر كنی دست آخر هم جنگ تمام شده، اما بازهم باید صبر كنم تا او را ببینم. سال‌هاست روزگارم با این حرف‌ها می‌گذرد.

**این‌ها را مگر می‌توان در چند خط توضیح داد؟

این روایت‌ها از وضعیت مادران داغدیده خود جهانی معنا و مفاهیم است؛ بیانگر اوج رنجی است كه در این سال‌ها بر مادران این سرزمین رفته است. تو گویی كابوس انتظار را در بین خانواده شهدای مفقودالاثر پایانی نیست و پاسخی برای این معما وجود ندارد. شوق پیدا شدن گمشده‌شان رویایی است كه هر شب آرزوی برآورده شدنش را دارند.

**عكسش را در آغوش می‌گیرم

در میان این همه نگرانی‌ها و چشم‌انتظاری‌های مادرانه، در قطعه 26 با پدری هم‌صحبت می‌شوم كه او هم سال‌هاست كه از داغ از دست دادن و مفقودالاثر شدن فرزندش رنج می‌برد: «من دیگر این روزها چیزی برای گفتن ندارم. كسالت دارم و حرف‌های من به درد شما نمی‌خورد. پسرم محمدرضا تا كلاس پنجم ابتدایی بیشتر درس نخواند و برای كمك به امرار معاش خانه در كوره‌ آجرپزی كار می‌كرد. هنوز 15 سالش تمام نشده بود كه یك روز به خانه آمد و گفت پدر جان از گوشه و كنار ایران به‌ویژه در سوسنگرد اخبار ناگواری به گوش می‌رسد. می‌‍‌خواهم به جبهه بروم. رفتن محمدرضا به جبهه لحظاتی سخت بود. نگاه‌های او از مادرش جدا نمی‌شد. خم شد تا دست‌های مرا ببوسد، اشك در چشمانم جمع شد. لحظه عجیبی بود. من كه هیچ‌گاه فرزندانم را نوازش نمی‌كردم، آن روز حال و روز عجیبی داشتم و دوست نداشتم محمدرضا از آغوشم برود.»

این پدر می‌گوید این روزها كه دلم برای محمدرضا تنگ می‌شود عكسش را در آغوش می‌گیرم و چون مادرش چند سالی است از دنیا رفته، با عكس شهیدم درد دل می‌كنم. به مادران نشسته در روی قبرها اشاره می‌كند و این مصرع از سعدی را برایم می‌خواند: «هر كه بر چهره از این داغ نشانی دارد».

قصه خانواده‌های شهدای مفقودالاثر از همه غم‌انگیزتر است و هرگز با توصیفات ذهنی، حقیقت آنچه آنها انتظارش را می‌كشند، نمی‌توان درك كرد. شما چند دقیقه كه قرارتان دیر می‌شود، چه حالی دارید؟ شهید كه باشی، یك بار شهید می‌شوی. مادر شهید مفقودالاثر كه باشی هر ثانیه.

گزارش از آسو محمدی