۳۱ فروردین ۱۳۹۸،‏ ۱۰:۲۸
کد خبر: 83284928
۰ نفر
چرا آشفتگي نماهاي شهري سامان نمي‌گيرد- سيامك كاكاوند*

تهران-ايرناپلاس- آنچه سبب شده منظر شهرهاي ما دچار اغتشاشات و آشفتگي‌هاي مخرب و آسيب‌زا شود، رويكرد ضابطه‌محور بر مديريت و ساماندهي نماهاي شهري است. چرا كه ساماندهي منظر شهري نيازمند حركت به‌سوي سازوكارهاي جامع و منعطف است.

طراحي و معماري نماهاي شهري از مهم‌ترين موضوعات كالبدي، هويتي و فرهنگي... و داراي جنبه‌هاي متنوع و پيچيده است. با نگاهي به گذشته، در فقدان مديريت، نظارت و كنترل مؤثر و مطلوب و همچنين عدم وجود مباني نظري و پايگاه نظري مشخص و معين در مديريت منظر، شهر منتج به شكل‌گيري اغتشاشات و آشفتگي‌هاي مخرب و آسيب‌زا شده است. لذا لازم و ضروري است با آسيب‌شناسي اقدامات گذشته و انتخاب رويكرد مناسب و پاسخگو نسبت به تعريف مدل‌هاي مؤثر و كارآمدتر، ضمن ارتقا و تقويت مباني نظري، اقدام كنيم.

در ساليان گذشته بارها متوليان امر نسبت به صدور مصوبات، بخشنامه‌ها و آيين‌نامه‌هاي مختلف و متنوع اقدام كرده‌اند، اما نتيجه قابل‌اعتنايي از حجم عظيم ضوابط توليد شده در شهر مشاهده نمي‌شود. اهميت موضوع لزوم تكافو به‌منظور اصلاح فرآيندهاي گذشته و اتخاذ رويكردهاي پاسخگو را متذكر مي‌شود. در اين بين توجه به طيف گسترده مؤلفه‌هاي گوناگون از جمله مؤلفه‌هاي كيفي و زيبايي‌شناسي، ما را ناچار به فاصله گرفتن از رويكرد صرف ضابطه‌گرا و حركت به‌سوي سازوكارهاي جامع و منعطف مي‌كند. از سوي ديگر، موضوع نماهاي شهر با موضوعات فرادست، نظير تكاليف و احكام طرح‌هاي جامع و تفصيلي و مديريت منظر شهر در ارتباط است. به نظر مي‌رسد به‌منظور پاسخ به حجم عظيم انتظارات و خواسته‌ها، پيش از توليد هرگونه ضابطه و قانون در يك سند شهري، موارد متعدد مي‌بايست احصا و در چارچوب مباني نظري مورد وثوق نسبي متخصصان و حرفه‌مندان قرار گرفته و نحوه و چگونگي مداخله و برخورد با هر موضوع مشخص و معين شود. روشن است كه توافق مطلق گاهي امكان‌پذير ‌نيست.

اكنون مجموعه شهرهاي بزرگ ايران نظير تهران، مشهد، كرج، اصفهان، تبريز، رشت و اهواز...با تدوين، تنظيم و ابلاغ ضوابط مرتبط با طراحي و اجراي نماهاي شهري نسبت به موضوع مداخله و مواجهه داشته‌‎اند.

*موضوعات كيفي و رويكرد ضابطه محور

موضوعات كيفي در قالب رويكرد ضابطه محور امكان طرح و پيگيري مؤثر را ندارند. به‌طور مثال، موضوع هويت شهر كه با ابعاد گوناگون و پيچيده، نياز به تبيين نحوه و چگونگي مداخله دارد. هويت گذشته هر شهر و پهنه‌هاي مختلف، هويت وضع موجود و هويت آينده شهر و مجموعه پهنه‌هايي كه متناسب با مطالعات مي‌بايست تعريف، مشخص و تعيين تكليف شوند با رويكرد ضابطه محور موجود قابل ‌اعمال نخواهند بود و لزوم تغيير رويكرد فعلي را الزامي و ضروري مي‌سازند. موضوعات مي‌بايست در قالب يك سند شهرسازي و معماري تعريف و تشريح، سپس متعاقباً ضوابط و مقررات به‌عنوان بخشي از عناصر لازم، مورد بهره‌برداري قرار گيرند.

*موضوع خوانايي و نظام ادراكي

چنانچه از فرصت مديريت و ساماندهي نما به‌منظور تقويت نظام نشانه‌اي و خوانايي و تشخيص مقياس‌هاي شهري استفاده كنيم، لازم است موضوع مذكور در سند فوق‌الذكر تشريح و پس از آن در سطح بعدي نسبت به توليد ضوابط و مقررات لازم اقدام كنيم. تعريف و ساماندهي نظام نشانه‌اي و تقويت خوانايي و ارتقاي ادراك شهروندان از ساختار شهر در قالب رويكرد ضابطه محور قابل تحقق و دستيابي نخواهد بود. اين موضوع نياز به طرح مباحث نظري و اجرايي و پايش گسترده مجموعه اقدامات و فعاليت دارد. علاوه بر تدوين سند علمي و جامع كه مباحث كيفي در آن طرح و نحوه اجرا در آن مشخص مي‌شود، وجود زيرساخت سه بعدي جامع به‌منظور مديريت و برنامه‌ريزي به هنگام تحولات و تغييرات در نماها و منظر شهري و همچنين پايش فرآيند‌ها در ساختار مذكور لازم و ضروري است.

*اعمال الگوهاي جامع و پاسخگو در طراحي نما

خيل عظيم ايده‌ها و موضوعات مرتبط با طراحي نما و منظر شهري و حجم عظيم نيروهاي كم تجربه و فعال در حوزه طراحي نماهاي شهري، لزوم وجود سند جامع و پاسخگو را لازم و ضروري مي‌سازد. سند بايد تمام موضوعات مطروحه را در برگيرد و همه موضوعات را احصا و شمارش و مباحث نظري و نحوه اجراي موضوعات در سطح شهر تبيين و تشريح كند. پس از آن با ارائه ضوابط و مقررات جامع، توصيه‌ها و الگوهاي امكان مديريت و راهبري موضوع طراحي نما را ميسر و مقدور كند.

بديهي است مديريت شهري و كاربران در مواجهه با سند مذكور امكان تعيين تكليف موضوعات را با سهولت و سادگي و شفافيت بالاتري خواهند داشت. رويكرد فعلي و اتكاي صرف بر ضوابط، نحوه مواجهه و مداخله با بسياري از موضوعات را مشخص و معين نمي‌كند و اين خود از چالش‌هاي جدي محسوب مي‌شود.

*زمينه‌گرايي و تعارض با رويكرد ضابطه‌محور

از مهم‌ترين انتقادات صاحب‌نظران به رويكرد ضابطه محور، فقدان توجه به اصول و مباني زمينه‌گرايي است. در رويكرد زمينه‌گرا، طراح مي‌بايست خصوصيات و ويژگي‌هاي هر زمينه را شناسايي و متناسب با احكام، ارزش‌ها و برنامه‌ها، هر زمينه طرح لازم را ارائه كند. بديهي است در رويكرد ضابطه‌محور عملاً امكان طراحي، حسب خصوصيات و ويژگي‌هاي هر زمينه فراهم نمي‌شود. تحقق موضوع در گرو پهنه‌بندي نماها و مداخله مبتني بر اسناد و پهنه‌هاست كه با رويكرد ضابطه محور فعلي بسيار با آن فاصله دارد.

*توجه به زيرساخت‌ها و مشاركت عمومي

وجود يك زيرساخت مكاني(سه بعدي) از شهر و نماهاي شهري كه كميته‌هاي تخصصي، ارزيابان و طراحان بر ساختار آن طراحي و پيشنهاد خود را ارائه كنند، امكان مشاهده و ارتقاي كيفيت طراحي و ارزيابي طرح‌ها را در قالب مناسب و مطلوب فراهم كرده و از بسياري از خطاها و نارسايي‌ها ممانعت به‌عمل مي‌آورد. زيرساخت اطلاعات مكاني سه‌بعدي از مهم‌ترين ابزارهاي اجرايي مداخله در موضوع طراحي نماهاي شهري و بستر تمركز مجموعه انتظارات از كيفيت‌هاي موردنياز فوق‌الذكر است.

با نگاهي به‌مراتب فوق به نظر مي‌رسد رويكرد صرف ضابطه‌محور در مديريت و ساماندهي نماها، نواقص و كاستي‌هاي متعددي را در برداشته و مداخله جامع و پاسخگو در گرو تهيه سند همه جانبه‌نگر و تعيين تكليف موضوعات در قالب سند علمي، جامع، پاسخگو و پس از آن، ارائه ضوابط و مقررات به انضمام توصيه‌ها و ارائه الگوهاست تا امكان طراحي و مديريت راهبري موضوع به شكل مناسب و مؤثر محقق شود. از طرف ديگر، ساختار اطلاعات مكاني جامع سه‌بعدي، امكان ارتقاي كيفيت طراحي و كنترل‌هاي لازم را به شكل مناسب و مطلوب‌تر از وضعيت فعلي محقق كرده و رافع بسياري از انتقادات و نارسايي‌هاي موجود خواهد بود.

* كارشناس ارشد معماري و شهرسازي