۲۳ شهریور ۱۳۹۸،‏ ۱۶:۵۰
کد خبرنگار: 1894
کد خبر: 83474818
۱ نفر

چشم‌اندازی از وضعیت مالی شهرداری تهران در چشم‌انداز ۱۴۰۲

دیگر زمانی برای گریستن نیست!

سعید خضر | مدیر تدوین و ارزیابی سیاست‌های مدیریت سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی راهبردی شهرداری تهران
 دیگر زمانی برای گریستن نیست!

تهران- ایرناپلاس- برنامه سوم توسعه شهر تهران در مقیاس ظرفیت و توان خود، در پی حل مناقشه‌برانگیزترین پرسمان‌ها و کاستی‌های شهر و شهرداری تهران است. در این مسیر، راهبردها، سیاست‌ها و اقدامات متعددی پیش‌بینی شده است که برای اجرای آنها، علاوه بر سطح مناسبی از اراده و پشتکار مدیریت شهری، جلب مشارکت مردم، هماهنگی درون‌سازمانی، برون‌‏سازمانی و شمار دیگری از عوامل، به منابع مالی متناسبی نیاز دارد.

پیش­‌بینی متغیرهای مالی در شرایط حاکمیتِ سطوح بالایی از نااطمینانی بر نظام سیاسی اقتصادی کشور امری پیچیده و دشوار است. از این رو، احتمال بروز انحرافات بزرگ میان مقدار پیش‌­بینی شده از واقعیت بسیار بالاست. در این شرایط، ریسکی حرفه‌­ای، متوجه متخصص برآوردکننده شده و پس از حل شدن معما، مورد تاخت بدخواهانه برخی قرار می‌­گیرد. باری، نانوشته را خطایی نیست.

همان‌طور که بیان شد، در چیرگی نااطمینانی در حوزه سیاسی اقتصادی کشور، پیش‌­بینی متغیرهای مالی شهرداری تهران آن هم برای دوره پنج‌ساله امری بسیار دشوار و احتمالاً بی‌­معنی است؛ چرا که تغییرات محتمل متکی بر اقتصاد سیاسی در متغیرهای کلان اقتصادی در طی دوره پیش‌­بینی، که عواملی برون‌­زا و غیرقابل کنترل توسط شهرداری تهران است، می‌تواند با تغییر بستر محاسباتی، زمین بازی را دگرگون کرده و انحراف معنی­‌داری از پیش­‌بینی­‌های حاضر را رقم بزند. با این وجود، برآورد جدول منابع برای تعقیب منطقی برنامه‌­های توسعه، امری اجتناب‌­ناپذیر است و بدون آن اساساً جوهر و کارکرد برنامه‌­ریزی بی‌­معنی می‌­شود. در این نوشتار، در سه سناریو به پیش‌­بینی و برآورد جدول منابع پنج ‌­سال پیش‌­ روی شهرداری تهران پرداخته­ شده است.

نکته مهم این­که برآورد جدول منابع در کنار برآوردی از جدول مصارف، برای سیاست­گذار کاربردی است، زیرا به او بینشی از میزان منابع آزاد از هزینه‌­های دارای چسبندگی بالای شهرداری می‌­دهد؛ هزینه‌­هایی که امکان و احتمال تغییرات بنیادین در آنها در طی سال­‌های اجرای برنامه نمی‌­رود. از این روی و به سبب جلوگیری از پیچیده‌­تر شدن موضوعِ ناشی از طراحی سناریوهای بخش مصارف، برای تمام سناریوهای مطرح شده در بخش منابع، جدولی با عنوان سهم مصارف ضروری و اجتناب‌­ناپذیر که بر مبنای بودجه ۹۸ شهرداری تهران محاسبه شده است. این جداول حامل میانگین تاریخی سال‌های قبل نیز هست و با استناد به آن، میزان منابع آزاد شهرداری تهران در طول سال­‌های اجرای برنامه مشخص می‌شود.

الف)منابع

متغیرها شامل ۶ متغیر درآمد حوزه شهرسازی و معماری، درآمد حاصل از املاک و مجتمع‌­های ایستگاهی، درآمد حاصل از حوزه سرمایه‌­گذاری و مشارکت‌­های مردمی، درآمد حاصل از سازمان­‌ها و شرکت­‌های شهرداری، تسهیلات و درآمدهای پایدار است.

سه سناریو به ترتیب: ۱-ادامه روند موجود ۲-اصلاح و اعمال ضریب محاسباتی P برای محاسبه انواع عوارض ساختمانی ۳-تصویب و اخذ عوارض جدید و موضوعی و وصول حداکثری عوارض و بهای خدمات شهری، مورد بررسی قرار گرفته است.

۱-ادامه روند موجود

 با فرض ادامه روند موجود متغیرها، میانگین رشد هر متغیر در سال­‌های اخیر با وزن‌­دهی بیشتر به سال‌­های مؤخر(میانگین موزون) به برآورد جدول منابع پرداخته شده است.

با استناد به این سناریو، شهرداری تهران می‌­تواند حدود ۱۰۸ هزار میلیارد تومان منابع در طول برنامه سوم توسعه فراهم آورد که از این میزان و با کسر هزینه­‌های اجتناب‌­ناپذیر حدود ۲۹ هزار میلیارد تومان منابع آزاد باقی می­‌ماند که به رئوس برنامه سوم توسعه تخصیص می­‌یابد. در این نوشتار به‌­طور خاص و به دلیل اهمیت فراوان مسئله پایدارسازی بدهی‌­ها در دو حالت خوش­بینانه و حالت حداکثری ( به‌دلیل اختلاف نظر بر سر میزان پرداخت استمهالی لازم برای ثبات بدهی انباشته شده بانکی) قید پایدارسازی بدهی­‌ها اعمال شده است. همان­طور که مشخص است در هر دو حالت، شهرداری تهران با کسری منابع ۱۳.۴ هزار میلیارد تومانی در حالت حداکثری و حدود ۱.۵۰۰ میلیارد تومانی در حالت خوش­بینانه مواجه است.

نتایج حاصل از این سناریو، بیانگر آن است که شهرداری تهران با ادامه شرایط موجود، خصوصاً استمرار سیاست انقباضی دو سال اخیر در بودجه واقعی، توانایی پایدارسازی بدهی­‌های خود را نخواهد داشت و حتی ممکن است با شوک­‌های قیمتی احتمالی در سال­‌های آتی در هزینه­‌های جاری خود نیز دچار مشکلات جدی شود.

۲- اصلاح و اعمال ضریب محاسباتی P برای محاسبه انواع عوارض ساختمانی

فرضیات مورد استفاده در این سناریو عبارت است از:

• محاسبه درآمدهای مرتبط با شهرسازی با فرض حداقلی تاریخی صدور پروانه.

• بر اساس فرض بالا در کم کشش‌‏ترین بخش منحنی تقاضای پروانه ساختمانی قرار داریم. در نتیجه، افزایش قیمت پروانه بر میزان تقاضا و در نتیجه صدور، تقریباً بی‏‌اثر است.

برای تحقق این سناریو، شهرداری تهران باید در اصلاح و اعمال ضریب p محاسباتی برای انواع عوارض ساختمانی موفق عمل کند و از سوی دیگر، بازار مسکن که از مرداد سال جاری با منفی شدن رشد قیمت اسمی، همزمان با کاهش تعداد معاملات، رسماً وارد چرخه رکود شده است، سبب کاهش تقاضای تعداد پروانه­‌های ساختمانی از کم­ترین میزان تاریخی خود نشود.

در صورت محقق شدن این سناریو، شهرداری تهران در پنج سال برنامه سوم توسعه حدود ۱۴۸ هزار میلیارد تومان منابع در اختیار خواهد داشت که پس از کسر هزینه­‌های اجتناب‌­ناپذیر، حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان منابع آزاد باقی خواهد ماند. به‌منظور پایدارسازی بدهی‌­ها در حالت حداکثری شهرداری تهران با حدود ۲۵۰۰ میلیارد تومان کسری منابع مواجه خواهد شد و در حالت خوش­بینانه، علاوه بر پایدارسازی بدهی مازادی ۹۴۰۰ میلیارد تومانی به‌جا می­‌ماند.

توضیح ضروری این­که دلیل ثبات نسبت‌­های هزینه‌­های اجتناب‌ناپذیر شهرداری تهران بی­‌توجه به حجم منابع حاصله، روند سال­‌های گذشته است که نشان از ثبات این ضرایب دارد. ریشه این ثبات در قدرت چانه‌­زنی و سهم‌­بری مبتنی بر اقتصاد سیاسی مدیریت شهری دارد. تفصیل و تشریح این موضوع نیازمند مطالعه­‌ای مجزا است.

با به حقیقت پیوستن این سناریو، منشأ اصلی درآمدهای شهرداری تهران هم­چنان حوزه شهرسازی و معماری خواهد بود که عموماً از جنس منابع ناپایدار محسوب می‌­شود. علاوه بر آن، به دلیل رشد قابل توجه منابع بودجه در هر سال، سهم درآمدهای پایدار از بودجه هر سال روندی نزولی پیدا خواهد کرد و انحراف معنی‌دار و بزرگی از هدف ۴۵ درصدی ترسیم شده در برنامه سوم توسعه شهر رخ می­‌دهد.

۳-تصویب و اخذ عوارض جدید و موضوعی و وصول حداکثری عوارض و بهای خدمات شهری

فرضیات مورد استفاده در این سناریو عبارت است از:

• تصویب و اجرای عوارض جدید (مانند: ایجاد عوارض بهره‌‏برداری موقت (بازارچه محلی، دستفروش‌‏ها و...)، ایجاد عوارض ارزش افزوده املاک تحت تأثیر طرح‏‌های شهری، ایجاد عوارض موضوعی و....

• تقویت عوارض موجود (مانند عوارض تأمین پارکینگ و...) و بهبود وصول مبالغ جاری و وصول کامل معوقات گذشته (خصوصاً در مورد عوارض نوسازی و بهای خدمات پسماند).

• واقعی‌سازی قیمت تمام شده بهای خدمات شهری (مانند بهای خدمات پسماند و...).

• تحقق ۲۹ درصدی سهم درآمدهای پایدار در سال اول (۱۳۹۸) و رشد ۳.۵ درصدی در هر سال تا تحقق سهم ۴۵ درصدی درآمد پایدار.

در مسیر تحقق این سناریو، شهرداری تهران با تمرکز بر اصلاح و بهبود عملکرد نظام خلق و وصول درآمدهای خود به افزایش سالیانه سهم درآمدهای پایدار از کل بودجه پرداخته، ضمن تأمین هدف­‌گذاری سهم ۴۵ درصدی درآمدهای پایدار در برنامه سوم توسعه، مشکلات ناشی از وابستگی درآمدها به منابع ناپایدار که از مهم­ترین آنها، دست‌­درازی به ثروت بین نسلی و شهر فروشی است را رفع می­‌کند.

مجموع منابع در دسترس شهرداری تهران در طول سال‌­های اجرای برنامه در این سناریو حدود ۱۲۱هزار میلیارد تومان است که بعد از کسر هزینه­‌های اجتناب‌­ناپذیر مدیریت شهر، حدود ۳۳ هزار میلیارد تومان منابع آزاد برای اجرای برنامه‌­ها و طرح‌­های توسعه‌­ای مبتنی بر برنامه­‌ریزی باقی می‌­ماند. با اعمال قید پایدارسازی بدهی­‌ها در حالت حداکثری شهرداری تهران هم­چنان توانایی پوشش کامل هزینه­ لازم را نداشته و با کسری معادل ۹۸۰۰ میلیارد تومانی مواجه است، اما در حالت خوش­بینانه، ضمن پرداخت استمهالی لازم موجودی­ حدود ۲۱۰۰ میلیارد تومان در کل پنج سال خواهد داشت.

ب) مصارف

سیاست‌­های مدیریت شهری در مورد بخش مصارف، نقش پررنگی در میزان منابع آزاد شهرداری تهران در طول برنامه سوم توسعه دارد؛ به‌­طوری که با تمرکز بر اجرا و پیگیری انضباط مالی و مدیریت هزینه­‌ها، حجم بالایی از هزینه‌­های سربار شهرداری تهران کاسته خواهد شد و نسبت­‌های هزینه­‌های اجتناب‌­ناپذیر را دگرگون کرده، ثبات تاریخی آن را در هم می‌­شکند. به این ترتیب، شهرداری می‌­تواند از این منابع در توسعه شهر و اهداف ترسیم شده در برنامه سوم توسعه از جمله توزیع عادلانه خدمات و امکانات شهری میان مناطق و محلات و افزایش زیست‌­پذیری و رضایت‌مندی شهروندان بهره برد.

از سوی دیگر، تکرار رفتار مصرفی منطبق با دوران تحریم‌­های ابتدای دهه نود می‌­تواند چالش‌­های جدی برای شهرداری تهران ایجاد کند؛ تا جایی که حتی توان رسیدگی به وظایف ذاتی خود که مهم­ترین آن، نگهداشت شهر است را نداشته و همچنین در بخش پرداخت حقوق و دستمزد، خیل عظیم کارکنانش با مشکلات جدی مواجه شود که تبعات اجتماعی و سیاسی زیادی را برای مدیریت شهری در پی خواهد داشت. بر اساس پیش‌­بینی صورت گرفته از مصارف شهرداری طبق الگوی رفتاری دوره قبل تحریم، مصارف شهرداری تهران حدود ۲۱۹ هزار میلیارد تومان در طول پنج‌ساله برنامه سوم توسعه خواهد بود که ۷۳% آن، مصارف اجتناب‌ناپذیر است که اگر این میزان در مقابل بهترین سناریوی درآمدی قرار گیرد، حتی بدون پرداخت ریالی از بدهی‌­ها، حدود ۱۲هزار میلیارد تومان کسری بودجه در طی پنج سال عاید شهرداری تهران خواهد شد.

سخن پایانی

مالیه شهرداری تهران با چالش‌­های جدی دست­ به گریبان است و عدم تغییر رویکرد مدیریت شهری به نحوه اداره شهر و بازنگری عملی در اولویت‌­بندی مسائل کلیدی و مهم شهر با عمیق­‌تر کردن بحران‌­های شهر و شهرداری، میراثی فاجعه‌آمیز برای نسل­‌های آینده باقی خواهد گذاشت. بازتولید زمان ناممکن است. از این روی، از دست دادن هر لحظه از آن برای تغییر شرایط، خسرانی جبران‌ناپذیر به همراه دارد، دیگر زمانی برای گریستن و ناله از ماترک مدیریت پیشین برای مدیریت شهری جدید باقی نمانده و اگر با جدیت به پیگیری و اجرای مناسب راهبردهای اساسی برنامه توسعه سوم شهر نپردازد، سرنوشتی متفاوت از سلف خود نخواهد داشت.

اشتراک‌­گذاری شفاف و صادقانه داده­‌ها و اطلاعات مرتبط با وضعیت شهرداری و شهر با شهروندان و طلب یاری و مشارکت جستن از آنها، ضمن تعدیل مطالبات شهروندان که هم­گام با هزینه­‌کردهای سرسام‌­آور مدیریت شهری قبلی رشد یافته است، می‌­تواند فرصتی مغتنم برای استقرار انضباط مالی، تأمین مالی از منشأ پایدار، تضمین پایداری مالی و سلامت مالی ایجاد کند و دستاوردی فراتر از چند ابر پروژه شهری و هزاران میلیارد تومان بدهی و پروژه­‌های نیمه تمام برای شهر و شهروندان به ارمغان بیاورد.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
4 + 2 =