مفهوم تاریخی بغرنجی به نام «سربازی»

تهران- ایرناپلاس- سال ۱۳۰۳، رضاخان در پی تشکیل ارتش مدرن، لایحه‌ای را به مجلس برد که پیرو آن، خدمت اجباری در ایران به تبعیت از دول اروپایی تصویب شد.

سربازی، خدمتی اجباری است که از آن به‌عنوان امری مقدس و به اصطلاح راهی برای «مرد میدان شدن» یاد می‌شود؛ اما همه افراد جامعه آن را مقدس نمی‌دانند و پسران جوان همواره در ابتدای راه جوانی از مشکلی به نام خدمت سربازی یاد می‌کنند. برخی از خدمت سربازی به عنوان دسترسی به نیروی کار بسیار ارزان، بدون هرگونه مطالبه‌گری یاد کرده و آن را کمک بزرگی به بودجه دولتی و تأمین نیروی کاری و عملیاتی می‌دانند. جدای از اجباری بودن خدمت سربازی برای پسران، مسائلی چون بهداشت، تأمین امنیت، حقوق پرداختی، تبعیض‌های معافیت افراد، مدت خدمت و بسیاری مسائل دیگر، از ایراداتی است که به این طرح وارد می‌شود. طبق آمارها، سالیانه ۸۰۰ هزار نفر در ایران به سربازی می‌روند؛ که اکثریت آنان، بیش از ۲۰ ماه در دوره، تمام یا بخشی از روز خود را در محیط خدمتشان می‌گذرانند. از این حیث، بررسی وضعیت رفاهی، بهداشتی و نحوه برخوردهایی که با آنان می‌شود، بسیار حائز اهمیت است.

اجباری، آری یا خیر؟

بر اساس مصوبه کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل در سال ۱۹۸۷، خدمت وظیفه نباید اجباری باشد؛ و هرکسی که خدمت در ارتش را مغایر با اعتقادات خود بداند، باید بتواند به نحو دیگری خدمت کند. بسیاری از قدرت‌های نظامی جهان، معتقدند با سربازگیری اجباری نمی‌توان امنیت یک مرزوبوم را تأمین کرد و علاوه بر ایجاد نارضایتی عمومی، آموزشِ ابتدایی‌ترین شیوه‌های جنگی به تعداد کثیری از افراد، باعث هدر رفتن انرژی نظامی می‌شود و نتیجه آن، ارتشی ناکارآمد خواهد بود که سربازان آن برای رسیدن آخرین روز خدمت، لحظه‌شماری می‌کنند. در حال حاضر، نزدیک به ۹۰ کشور جهان، خدمت وظیفه اجباری را حذف کرده‌اند یا آن را به شکل خدمات غیرنظامی درآورده‌اند.

بهداشت و تغذیه

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ذیل بخش خدمت نظام وظیفه در شهریور ۹۲، «مشکلات تغذیه‌ای و بهداشتی دوران سربازی به نحوی است که بعضی از سربازان دچار سوءهاضمه می‌شوند. این در حالی است که طبق ماده ۴۹ مکرر بودجه -تبصره ۱، خوراک کارکنان وظیفه باید به میزان دو برابر خوراک کارکنان دولت، و پوشاک و زیست آنان به میزان سه برابر ضریب ریالی آن سال پرداخت شود. اما آیا هم‌اکنون موارد مذکور، با وجود عدم تأمین اعتبار کافی در بودجه، با کیفیت قانونی آن در سربازخانه‌ها و پادگان‌ها اجرا می‌شود؟

حقوق

سردار موسی کمالی در خردادماه امسال، در گفت‌وگویی با ایسنا اعلام کرد حقوق سربازان صفر در مناطق عملیاتی برابر ۴۷۲ هزار تومان و در مناطق نوع ۲، ۳۹۲ هزار تومان و در دیگر مناطق با ۲۱ ماه خدمت، ۲۲۵ هزار تومان است؛ که از این میزان، ۱% بابت بیمه عمر و حوادث، ۱۶ هزار و ۸۰۰ تومان بیمه تکمیلی و هزینه بهداشت و درمان کسر خواهد شد و برای سربازان متأهل، حدود ۱۷۱ هزار تومان به‌عنوان حق همسر و ۴۴ هزار و ۵۰۰ تومان به‌ازای هر فرزند تعلق می‌گیرد.

این یعنی حداقل روزی ۷۵۰۰ تومان و حداکثر روزی ۱۴۶۰۰ تومان درآمد سرباز صفر خواهد بود که حتی از حقوق کارگران نیز کمتر است. حتماً می‌دانید که برابر قانون، حقوق سربازان باید برابر ۶۰% پایه حقوق نیروهای مسلح باشد. حتی گاهی دیده می‌شود سربازانی که از سازمان نیروهای مسلح به سازمان‌های دیگر انتقال می‌یابند، از همین حداقل حقوق نسبت به هم‌ردیفان خود، محروم می‌مانند و دچار مشکل می‌شوند.

معافیت

افراد دارای بیماری‌های جسمی و روحی، روحانیون و طلاب، فرزندان ایثارگران با شرایط خاص، کفیلان مادر، افراد دارای حدی از امتیاز در پرونده بنیاد ملی نخبگان و افراد با سن بالای ۵۰ سال از خدمت سربازی معاف خواهند بود؛ که در این بین، برخی معافیت‌ها  از نگاه برخی تبعیض‌آمیز است و دیدگاه‌هایی معتقدند که اگر خدمت سربازی اجباری است، باید گروه‌های معاف از خدمت نظامی، حداقل به خدمات اجتماعی ملزم شوند. 

سن فراخوانی و طول خدمت

تقریباً در تمامی کشورهای جهان، به‌جز کره جنوبی و ترکیه (از ۲۰سالگی)، روسیه (از ۱۷سالگی)، صربستان و سوییس (از ۱۹سالگی) سن فراخوانی به خدمت سربازی در زمان صلح، ۱۸ سال تمام است (نویسنده، قانون سن فراخوانی ۳۰ کشور را برای نمونه بررسی کرده است). و از این حیث به نظر می‌رسد ۱۸سالگی مناسب‌ترین سن برای اعزام به خدمت وظیفه است.

تأثیرات روحی و روانی

شرایط روحی و روانی دوران جوانی، روحیه جسارت، پرسشگری، آزادی‌خواهی، میل به ازدواج، انگیزه بالا برای ورود به بازار کار، همه و همه از عواملی است که فکر ورود به دوران سربازی را برای جوانان بیش از پیش سخت می‌کند. در بعضی موارد، جوان نخبه‌ای که خود را در بخش‌های علمی و آکادمیک کارآمدتر می‌بیند، اگر دارای تحصیلات دانشگاهی باشد و شامل امریه‌های معدود سربازی نشود، مجبور به کار در یک محیط اداری می‌شود که از سطح توانایی‌های او بسیار پایین‌تر است و این بطالت زمان و احساس ناکارآمدی، او را به سوی ناامیدی زیادی می‌کشاند. از سوی دیگر، در سال‌های اخیر، افراد متأهلی که تعدادی از آنان صاحب فرزند نیز هستند، حتی با پرداخت پول نیز نمی‌توانند از اجبار به خدمت، رهایی یابند و مجبور به ترک همسر و فرزند خود به مدت طولانی شده و در نتیجه، امکان درآمدزایی برای تأمین هزینه‌های خانواده خود را از دست می‌دهند. غیر از این، اهانت و رفتار نادرست با سربازان از سوی فرماندهان، باعث خدشه‌دار شدن غرور جوانان و ایجاد مشکلات روحی و روانی در آنان می‌شود؛ که این امر، حتی تا سال‌ها بعد، ممکن است در عدم کنترل افراد روی بروز خشمشان، تأثیرگذار باشد. همچنین طبق آمار، گزارشِ تعرض جنسی در بازه سنی ۱۷ تا ۲۰ سال در آقایان در ایران، در بالاترین تعداد خود قرار دارد که قرار گرفتن آن بر محدوده سنی فراخواندن پسران به سربازی، خود قابل‌ تأمل است.

مراجع

گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۲ تا ۱۳۹۵

سامانه اطلاع‌رسانی سازمان وظیفه عمومی

خبرگزاری ایسنا

خبرگزاری فارس

-------------------------------------------------------------------------------------------

*تذکر: این مقاله از مطالب منتشره در نشریات دانشجویی است که ایرنا برای بازتاب دیدگاه دانشجویان آن را بازنشر می‌کند و طبعا این اقدام به معنای تایید موضع یا محتوای آن نیست.

نشریه دانشجو، دانشگاه صنعتی شریف

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
6 + 1 =