۱ دی ۱۳۹۸،‏ ۱۳:۲۲
کد خبرنگار: 1778
کد خبر: 83595441
۰ نفر

برچسب‌ها

صلحی که همه‌ صلح‌ها را بر باد داد

تهران-ایرناپلاس- شاید کمتر منطقه‌ای را بتوان پیدا کرد که به اندازه‌ خاورمیانه در ۱۰۰ سال اخیر شاهد انواع و اقسام خشونت‌ها باشد؛ از جنگ‌های داخلی گرفته تا ظهور گروه‌های مختلف بنیادگرا.

طی این سال‌ها همواره این سؤال مطرح بوده است که چرا این منطقه روی صلح به خود نمی‌بیند و اساساً ریشه‌ این ناآرامیِ آمیخته به این سرزمین در کجاست. فهرستی از عوامل دخیل در این موضوع می‌توان ارائه داد؛ نظیر دخالت خارجی، بنیادگرایی دینی، کشف نفت، قدرت گرفتن نظامی‌ها و... . این نوشتار قصد دارد عاملی را معرفی کند که می‌توان گفت سنگ بنای کجی است که نه‌تنها به هدف خود یعنی پایدار کردن صلح نرسید، بلکه این منطقه را تبدیل به میدان جنگی ظاهراً ابدی کرد.

سایکس-پیکو

در پایان سال ۱۹۱۵ که به‌تدریج شکست دولت عثمانی و متحدان آن مانند آلمان در حال آشکار شدن بود، بحث بازآرایی مرزی و ارضیِ حوزه‌ تحت تسلط این امپراتوری به مشغله‌ ذهنی رهبران بریتانیا و فرانسه بدل شد. در یکی از همین روزها مایک سایکس، دیپلمات بریتانیایی به جلسه‌ کابینه رفت و توضیح داد که وقتی کار دولت عثمانی تمام شد، بهترین گزینه برای تقسیم جهان عرب با فرانسوی‌ها کدام است. او ایده‌ خود برای خط‌کشیِ منطقه در حدفاصل عکا در شمال اسرائیل کنونی تا سرحد کرکوک را مطرح کرد، به‌گونه‌ای که مرزهای شرقی مدیترانه یعنی از شهرهای مرسین و آدنا در ترکیه امروز تا صور لبنان و نیز بخش‌های بزرگی از سوریه و غرب عراق حوزه‌ نفوذ و سلطه‌ فرانسه شود. بریتانیایی‌ها هم بر بخش‌های بزرگی از عراق و کویت تسلط پیدا می‌کردند و مناطقی مانند کرکوک و اردن تا صحرای سینا هم حوزه‌ نفوذ آنها می‌شد. تنها بر سر فلسطین توافقی حاصل نشد و قرار شد که تا تعیین تکلیف آن تحت قیمومیت بین‌المللی بماند. نماینده‌ای از بریتانیا و نماینده‌ای از فرانسه چند ماهی مخفیانه چانه می‌زدند و روس‌ها را از پیشرفت کار، آگاه می‌کردند. بالاخره ماه مه ۱۹۱۶، درست ۱۰۰ سال پیش، همه راضی شدند و در خفا سندی امضا کردند به نام «توافق‌نامه‌ آسیای صغیر»، که بعضی مورخان معتقدند جغرافیای سیاسی و حتی سرنوشت ساکنان خاورمیانه را رقم زد. این توافق‌نامه را بیشتر به نام «توافق‌نامه‌ سایکس-پیکو» می‌شناسیم.

نادیده گرفتن مردم

این مذاکرات بین نمایندگان بریتانیا و فرانسه به‌صورت محرمانه انجام می‌شد؛ چرا که اولاً هنوز جنگ تمام نشده بود و طرفین با «فرض» پیروزی در حال پیشبرد مذاکرات بودند و ثانیاً دولت عثمانی که طرف دیگر جنگ بود، نباید از این مذاکرات مطلع می‌شد. فارغ از این نکته اما سایکس و پیکو که به خاورمیانه سفر کرده بودند، کمابیش معتقد بودند که حکومتشان منشأ خیر و برکت برای مردم منطقه خواهد بود، فلذا قدرت‌های اروپایی دلیلی نمی‌دیدند که نظر مردم را جویا شوند.

در این بین حتی حاکمان محلی نیز نادیده گرفته شدند و بریتانیا توافقات قبلیِ صورت‌گرفته با آنان را زیر پا گذاشت. برای مثال، طبق قرار بین بریتانیایی‌ها با سلطان حسین‌بن‌علی، حاکم مکه، و سه فرزندش، به آنها قول داده شده بود که در ازای قیام و مقابله با عثمانی در شبه‌جزیره‌ عربستان، صاحب کشوری بزرگ در منطقه‌ عربی خاورمیانه بشوند. این خواست‌ها در کنفرانس صلح ورسای در سال ۱۹۱۹ هم تأمین نشد و بریتانیا و فرانسه ترجیح دادند که مناطق یادشده را به‌طور قطعی بین خود تقسیم کنند. فیصل، پسر حسین‌بن‌علی که در سوریه علیه این ناکامی قیام کرد، سرکوب شد و مجبور به فرار شد. قیام‌ها و شورش‌هایی هم که در سال ۱۹۲۰ در عراقِ تحت تسلطِ بریتانیا شکل گرفت، با کمک نیروهایی از هند ناکام ماندند. بریتانیایی‌ها ۲۲۰۰ کشته دادند و مردم شورشی منطقه نزدیک به ۸۵۰۰ کشته. تنها یک سال بعد بود که وینستون چرچیل، وزیر تازه‌ امور مستعمرات در دولت بریتانیا، مذاکرات محرمانه‌ای را در قاهره برای بازآرایی مناطق تحت قیمومت بریتانیا به جریان انداخت. حاصل این مذاکرات این بود که فیصل پسر حسین‌بن‌علی زمامدار عراق شود و عبدالله، پسر دیگر او زمام امور اردن را به عهده بگیرد.

نادیده گرفتن کردها

در این توافق سرنوشت کردها با مردم عرب منطقه کمی متفاوت بود. در ابتدا و متأثر از ضعف ترک‌های میراث‌دار عثمانی، طبق پیمان سور، به کردهای ترکیه به شمول موصل حق استقلال داده شده بود. ولی در پیمان لوزان که سه سال بعد تحت‌تأثیر فتوحات و پیشروی ترک‌ها امضا شد، این حق نادیده گرفته شد. از آن زمان به بعد مناطق مختلف کردنشین شاهد جنبش‌ها و خیزش‌های متفاوتی برای خودمختاری و استقلال بوده‌اند. برخی از مورخان معتقدند که سایکس و پیکو، جغرافیای سیاسی خاورمیانه را در همان نقشه ترسیم کرده‌اند و ریشه‌ بسیاری از مشکلات حل‌ناشدنی این منطقه در خطوطی است که سایکس و پیکو بدون در نظر گرفتن تفاوت‌های قومی و مذهبی ساکنان این سرزمین‌ها کشیده‌اند.

----------------------------------------------------------------------

نشریه آرمانشهر، دانشگاه علم‌وصنعت ایران

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 16 =