چرا شاه آواره شد؟

تهران– ایرناپلاس- یکی از مهم‌ترین دلایل پیدایش انقلاب اسلامی، اعتراض نیروهای سیاسی نسبت به خفقان و استبداد سیاسی در دوره پهلوی بود. در ایجاد چنین وضعیتی، ساواک نقشی ویژه داشت. محمد رحمانی، پژوهشگر حوزه تاریخ و سیاست به تأثیر ساواک در ایجاد فضای خفقان در دوره پهلوی و تبعات آن می‌پردازد.

محمد رحمانی درباره نحوه تشکیل، اهداف و گستردگی سازمان ساواک گفت: «ساواک در سال ۱۳۳۵ به‌عنوان سازمان امنیت و اطلاعات کشور تأسیس شد. تشکیلات ساواک روزبه‌روز بیشتر گسترش می‌یافت و مهم‌ترین وظیفه خود را حفظ سلطنت و دستاوردهای آن همچون انقلاب سفید، قیام «مردمی» ۲۸ مرداد (همان که مخالفان پهلوی کودتا می‌نامیدند)، اتحاد و انسجام ملی و جلوگیری از نفوذ بیگانگان عنوان می‌کرد».

وی درباره حوزه نفوذ و برخورد ساواک ادامه داد: «اما گسترش ساواک با استبداد شاه رابطه مستقیم داشت. ساواک نه‌تنها به برخورد با معارضان و گروه‌های مسلح و حتی اپوزیسیون سیاسی بسنده نکرد، بلکه در حالی که شاه به قدرت خود غره شده و مستانه بر کرسی قدرت تکیه زده بود، هر گونه انتقادی را هر چند بی‌خطر و دلسوزانه سرکوب می‌کرد».

وی در مورد نتیجه این اقدامات افزود: «ساواک در دل مردم و حتی مسئولان بذر ترس کاشته بود؛ ترسی که با احساس تحقیر مداوم همراه بود و سبب گسترش سرخوردگی و تولد خشم و نفرت در زیر خاکستر سکوت بود. بسیاری در ظاهر سیاست‌گریز شدند که در واقع این خود خطرناک‌ترین اقدام سیاسی برای انباشت انرژی رها نشده و انفجار آن در آینده‌ای نزدیک بود.»

رحمانی افزود: «برای ساواک و شاه این پیام‌های اجتماعی به‌هیچ‌وجه مهم نبود. آنان اراده می‌کردند و حتی برای داشتن یک کتاب ممنوعه یا یک عکس، فردی را دستگیر و محاکمه می‌کردند و حتی بیش از حکم دادگاه، افراد را به صلاحدید فراقانونی خود با عنوان مشهور «ملی کشی» در زندان نگاه می‌داشتند.»

این پژوهشگر تاریخ درباره برخورد ساواک با نیروهای سیاسی که عمدتاً انتقادات نه‌چندان سخت را مطرح می‌کردند، گفت: «حتی انتقادهای ساده‌ای از جانب وفاداران و سینه‌چاکان رژیم هم تحمل نمی‌شد. ارسنجانی، امینی، عامری، علی تقی کنی، سید ضیا و... طعم تلخ برخورد را چشیدند. حتی سردبیر وقت کیهان انگلیسی به علت مقاله‌ای انتقادی در رابطه با زندگی در تهران که یک مقاله صرفاً اجتماعی بود، تبعید شد.»

وی افزود: «در این میان، نمایندگان پارلمان نهایت انتقاد و دغدغه‌شان، در چرایی اجرایی نشدن اوامر و فرمایشات حضرت آریامهر خلاصه بود.»

وی همچنین در مورد تبعات چنین وضعیتی برای حکومت شاه افزود: «شاه اگر اسیر تبلیغات و پروپاگاندای دستگاه خود نمی‌شد و گوش شنوایی داشت که علاوه‌ بر تملق اطرافیانش، اندکی هم حقایق تلخ را پذیرا و برایش چاره‌ای می‌اندیشید، کارش به آوارگی در مصر، پاناما، آمریکا و... نمی‌رسید.»

محمد رحمانی در پایان به نصیحت امام خمینی به این رویه شاه و پیش‌بینی رهبر فقید انقلاب در باب نتایج این اقدامات گفت: «مرجع محبوب وقت، روح‌الله ‌الموسوی الخمینی در اوج قدرت محمدرضا پهلوی، او را چنین از بالای منبر ساده خود نصیحت کرد: آقا! من به شما نصیحت می‌کنم، ای آقای شاه! ای جناب شاه! من به تو نصیحت می‌کنم؛ دست بردار از این کارها. آقا! اغفال دارند می‌کنند تو را! من میل ندارم که یک روز اگر بخواهند تو بروی، همه شکر کنند...».

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
4 + 7 =